NATURE FORUM WORLDWIDE

[Daan Vreugdenhil]

Vanmorgen zat ik in mijn kantoor dat uitkijkt vanaf een rots over de Potomac River en las ik in de volkskrant on-line over eem beleid dat mij zeer na aan het hart ligt: "Natuurlijke procesgang". Het SBB heeft een beleid ontwikkeld voor de Oostvaardersplassen, waarbij natuurlijke procesgang zeer vergaand zal worden doorgevoerd. Aldus het bericht in de krant, staat het beleid onder aanvoering van de door mij zeer gerespecteerd oud collega Dr. Frans Vera. Frans was destijds als "LNVer" zeer instrumenteel in het veranderen van het rivieren beleid, dat onderdeel uitmaakte van mijn beleidsveld en we hebben daarin veel samengewerkt. Zijn visie op het rivierengebied - destijds ontwikkeld als "Plan Ooievaar" samen met mijn vriend en collega Ir. Dick de Bruin was van doorslaggevende invloed op "mijn" beleidsterrein binnen de Rijkswaterstaat, de "Zoete Rijkswateren". V&W minister, Drs, Neelie Smit Kroes, onarmde het idee en speelde een sleutelrol in het bevorderen van hun gedachten.

Het is moeilijk vanaf 5000 km afstand te oordelen over natuurbeheers beleidskoersen voor Nederland. Er is sinds mijn vertrek uit Nederland in 1992 zeer veel veranderd ten goede op het gebied van natuurbeheer.

In 1970 schreef mijn vader Dr. Mr. Daan het eerste boekje in Nederland over natuurbeheer, onder die titel. Als biologiestudent en Projects Officer van de International Youth Federation For Environmental Studies, IYF, was ik zeer geporteerd van grootwild beheer en vond eigenlijk dat er weer wolven op de Veluwe moesten worden geïntroduceerd. Op mijn aandringen had mijn vader dat opgenomen in het boekje. Zijn collega en mijn mentor Prof. Mörzer Bruijns, schreef een uitgebreid voorwoord, maar hij stelde als eis dat de passage over de wolven eruit moest en dat gebeurde dus. Er zijn nog steeds geen wolven op de Veluwe, maar ze hebben zich van nature al weer uitgebreid tot in Duitsland, en zijn nu al waargenomen op een afstand van 125km van de grens. Ze kunnen dus elk moment de Veluwe binnenwandelen, en wellicht zijn de eersten al gearriveerd!

Wanneer je werkt aan een verandering van beleid, dan gaat het allemaal zo tergend langzaam! Dan houd ik mijzelf altijd een opmerking voor ogen van van Mierlo: Als het kompas van een schip op weg van Amsterdam naar New York 1 graad koersafwijking heeft, komt het in Zuid Amerika terecht. Kijk maar eens wat er gebeurd is met het gedachtengoed van de natuurlijke procesgang:

Begin jaren tachtig was ik de coördinator voor het Waddenzeebeleid bij de Rijkswaterstaat. Jarenlang was de Rijkswaterstaat bezig geweest om land aan te winnen en kunstmatig duinen te vormen ter voorbereiding op een toekomstige inpoldering van de Waddenzee, en nadat de regering in 1979 (was dat het jaar?) had besloten om de Waddenzee als natuurgebied te behouden, was het moeilijk voor veel van mijn zeer gerespecteerde RWS collegas om zich in te stellen op een nieuwe situatie. Als ëen van de eerste biologen binnen de dienst, moest ik hen duidelijk maken wat je - in mijn visie - zou moeten doen met dit enorme gebied. Ik legde hen uit over het natuurbeheer in Nederland dat moest werken met zeer kleine gebieden waar door oude landbouwgebruiken een zeer mooie en gevarieerde natuur was ontstaan, die alleen door actief beheer in stand gehouden kon worden. Maar de Waddenzee was anders. Het gebied was weliswaar ontstaan als gevolg van ontvening en ontwatering dat zo'n duizend jaar geleden was begonnen, maar er was nooit landbouw bedreven en er waren weinig soorten afhankelijk van menselijk handelen. Met 240.000 ha was het een gebied van een omvang waar dingen mogelijk waren die nergens elders zouden kunnen plaatsvinden:
Hier kon de natuur tamelijk ongestoord zijn gang gaan. Daartoe introduceerde ik de term "natuurlijke procesgang" binnen de RWS. Ik werd al spoedig gesteund door mijn vriend en collega Dr. Jaap de Vlas, nadat die enkele jaren later zich ging bezighouden met het Waddenzeebeleid als medewerker van LNV. Samen hebben we toen dat concept verder ontwikkeld in het Beleidsplan Buitendijkse Gronden en werd het later verder verwoord in het Beheersplan Natuur (van het Waddengebied).

Een jaar of 5 later, toen op het hoofdkantoor van de Rijkswaterstaat in Den Haag, werd ik belast met het samengaan van de Rijkswaterstaat en de Rijksdienst IJsselmeerpolders, de RIJP. Op dat moment werden de Oostvaardersplassen onderdeel van "mijn" beleid, en je kunt je wel voorstellen dat ik hier een prachtige gelegenheid zag liggen. Staatsbosbeheer was verantwoordelijk voor het beleid natuurbeheersbeleid, maar de RIJP - op dat moment formeel de RWS Directie Flevoland geworden - voerde het onderzoek en het beheer uit. Ik fluisterde mijn collegas van de nieuwe Directie Flevoland in, dat wij het vanuit de hoofddirectie best aardig zouden vinden als er in de Oostvaardersplassen grote grazers - met name heck runderen, edelherten en wisenten, zouden worden geïntroduceerd en als er een wat natuurlijkere procesgang zou worden nagestreefd. Met deze nieuwe signalen van de RWS, en geleidelijke veranderingen in de traditionele "bosbouwers cultuur" van Staatsbosbeheer in die tijd, kwam er spoedig een verandering op gang, die in de Oostvaardersplassen leidde tot veel natuurlijkere processen.

Overigens moet u niet denken dat ik ooit de illusie gehad heb dat in de 6000 ha van de Oostvaardersplassen een volledig natuurlijke procesgang zou kunnen plaatsvinden. Het gebied ligt een paar meter onder het peil van het IJsselmeer en alleen al voor zijn waterhuishouding is het afhankelijk van een kunstmatig peilbeheer, waarvoor het nodig is een scenario voor te schrijven. Zo'n scenario kan natuurlijk een natuurlijke procesgang nabootsen, maar echt natuurlijk wordt dat natuurlijk nooit.

De door Jaap de Vlas en mij geïntroduceerde gedachte van natuurlijke procesgang is nu vrij algemeen goed geworden binnen de grote natuur beherende organisaties, Natuurmonumenten en SBB. De vraag is echter, hoe ver moet je gaan? Willen we grote grazers in de grote natuurgebieden, zoals in de Verenigde Staten? Ik persoonlijk vind van wel. Kunnen die de variatie in stand houden die ontstaan is onder eeuwen van kleinschalig landbouwbeheer? Tot op zekere mate. Maar niet volledig. En ik geloof absoluut niet dat grote grazers de blauwe graslanden in stand kunnen houden met al de daarbij behorende veenweide plantjes.

De natuurgebieden in Nederland zijn te klein van omvang voor een volledige natuurlijke procesgang van populaties van dieren zo groot als wisenten, edelherten, heck runderen, przwalski paarden, etc. Zeker als je ze dan ook nog eens bij elkaar zet in 6.000 ha. Zelfs in de enorme gebieden van de VS wordt van tijd tot tijd ingegrepen in de populaties van sommige grote dieren, zoals de bisons.

Ik kan mij dan ook de zorg voorstellen van sommige organisaties, zoals Vogelbescherming Nederland over het verdwijnen van vogelsoorten. Wij staan wereldwijd voor de enorme taak om het erfgoed van planten en diersoorten in stand te houden op hooguit zo'n 10% van het "droge" aardoppervlak. Wij zullen vele soorten verliezen (lees hier maar hoe dat werkt: http://www.ecosystems.ws/minimum_area.htm
Wereldwijd zullen we minstens 30% van alle soorten en planten verliezen, en als gevolg van klimaatverandering waarschijnlijk meer.

Terwijl ik razend enthousiast ben over de uitbreiding van het aantal grote grazers in Nederland, maak ik mij toch ook zorgen over andere soorten die thuishoren in de grote moerassen van de grote rivieren delta, "Nederland". Deze rivieren delta is op geen stukken na zo vrij als die van de andere enorme Europese rivierendelta, die van de Donau. Alle moerasgebieden in Nederland zijn afhankelijk van een door de mens gekozen waterhuishouding (het waterpijl), en daarmee is een volledige natuurlijke procesgang uitgesloten. Toen Jaap en ik dat concept propageerden, waren wij ons daar volledig van bewust, maar in de toen noodzakelijke verandering van de natuurbeheers-cultuur in Nederland, leek het ons niet nodig dat te benadrukken. Ik hoop dat degenen die nu het natuurbeheersbeleid ontwikkelen een middenweg weten te vinden.
Dat is niet makkelijk met zoveel zinnen en zoveel emoties, waar alle groeperingen echter ëen ding gemeen hebben: Een intense liefde en respect voor "alles wat groeit en bloeit" (was dat Thijsse?)

Dit bericht is natuurlijk een zeer geconcentreerde en waarschijnlijk wat éenzijdige weergave van alle zaken die speelden. Als u zich andere belangrijke dingen uit die tijd herinnert, dan vraag ik u om dit verslagje aan te vullen.

Inmiddels heeft een ander zeer nijpend probleem mijn aandacht gekregen en ik wil u haast smeken om het volgende te lezen, omdat het hier gaat om het grootste struikelblok voor de natuurbescherming in onwikkelingslanden, waar toch gauw 70% van alle soorten planten en dieren op aarde voorkomen: http://www.adopt-a-ranger.org Ook hier is het nodig tot een beleidsverandering te komen in de natuurbescherming, maar dan op wereldschaal. Tot nu toe heb ik maar zeer weinig begrip en steun kunnen vinden, en ook hier moet het roer om. Helaas is er maar zo weinig tijd!
_________________
Dr. Ir. Daan Vreugdenhil
Please visit: http://www.birdlist.org/site/why_birds.htm and
http://www.adopt-a-ranger.org
as well as our beautiful pictures at:
http://www.nature-worldwide.info/phpbb/album.php

[Daan Vreugdenhil]

Een artikel in de Volkskrant verhaalt over de zorg van het al dan niet voederen van dieren in de Oostvaardersplassen.
Waarschijnlijk ben ik één van de eerste natuurbeschermers geweest die gepleit heeft voor het blootstellen van wilde dieren aan natuurlijke doodsoorzaken zoals honger en ziekten. Ten onrechte menen jagers dat zij populaties van wilde dieren op natuurlijke wijze kunnen reguleren door afschot. Het ingrijpen van jagers in natuurlijke populaties leidt onvermijdelijk tot veranderingen in de natuurlijke geslachtverhoudingen, natuurlijke selectie op weerstand tegen ziekten en overlevingskracht bij honger.

Je zou dus verwachten dat ik overtuigd tegenstander zou zijn van het voeren van grootwild in de Oostvaardersplassen. Dat ben ik echter niet, althans, niet van alle dieren. In de Oostvaardersplassen lopen heckrunderen en koningspaarden. Dit zijn dieren waarvan er maar heel weinig voorkomen in de wereld en waarvan populatieuitbreiding wereldwijd dringend gewenst is. Zolang die situatie voortduurt, zou ik toch echt liever zien dat deze soorten worden bijgevoerd, opdat exemplaren kunnen worden geschonken aan andere landen en/of terreinbeheerders.

Wanneer er in de toekomst voldoende exemplaren zijn van deze soorten, kan ik mij wel verenigen met een zekere mate van honger regime in de winter. Overigens zullen we ook hier goed moeten nadenken over hoe "natuurlijk" we het beheer moeten laten zijn in een gebied dat nooit natuurlijk zal kunnen zijn.

Mijn zorg betreft nadrukkelijk niet de edelherten en reeën die daar rondlopen. Laat die maar rustig honger leiden in de winter.
_________________
Dr. Ir. Daan Vreugdenhil
Please visit: http://www.birdlist.org/site/why_birds.htm and
http://www.adopt-a-ranger.org
as well as our beautiful pictures at:
http://www.nature-worldwide.info/phpbb/album.php